વીર્ય વિશ્લેષણ રિપોર્ટ ઘણીવાર સંખ્યાઓથી ભરેલી શીટ તરીકે આવે છે – એકાગ્રતા, ગતિશીલતા, આકારવિજ્ઞાન – દરેક સાથે સંદર્ભ શ્રેણી હોય છે. ઘણા યુગલો માટે, તે સંખ્યાઓ કાં તો રાહત લાવે છે અથવા શાંત ચેતવણી લાવે છે. છતાં, અર્થઘટન ભાગ્યે જ એટલું સરળ હોય છે.
બિરલા ફર્ટિલિટી અને IVF, અમદાવાદના પ્રજનન નિષ્ણાત ડૉ. નિમિષા શાંતિલાલ પંડ્યા કહે છે કે પુરુષ પરિબળ વંધ્યત્વ વૈશ્વિક સ્તરે લગભગ 40-50% વંધ્યત્વના કેસોમાં ફાળો આપે છે. આ હોવા છતાં, વીર્ય વિશ્લેષણ પ્રજનન સંભાળમાં સૌથી વધુ ગેરસમજ કરાયેલ પરીક્ષણોમાંનું એક છે. ‘સામાન્ય‘ રિપોર્ટ આપમેળે પ્રજનનની ખાતરી આપતો નથી, જેમ કે હળવું ‘અસામાન્ય‘ મૂલ્ય વંધ્યત્વની પુષ્ટિ કરતું નથી.
સંખ્યાઓ સમજવી
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના 2021 પ્રયોગશાળા માર્ગદર્શિકાએ એવા પુરુષોના આધારે વીર્ય પરિમાણો માટે નીચી સંદર્ભ મર્યાદા અપડેટ કરી છે જેમના ભાગીદારો એક વર્ષમાં ગર્ભધારણ કરે છે. આમાં પ્રતિ મિલીલીટર 16 મિલિયન શુક્રાણુ સાંદ્રતા, 42% ની કુલ ગતિશીલતા, 30% ની પ્રગતિશીલ ગતિશીલતા અને 4% સામાન્ય આકારવિજ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે.
આ આંકડાઓ ઘણીવાર ફળદ્રુપતાના ચોક્કસ માર્કર્સ માટે ભૂલથી લેવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, તેઓ આંકડાકીય નીચી સંદર્ભ મર્યાદા દર્શાવે છે – ફળદ્રુપ પુરુષોમાં નીચલી પાંચમી ટકાવારી. તેનાથી થોડું નીચે આવવાનો અર્થ આપમેળે વંધ્યત્વ નથી; તેનાથી ઉપર હોવાનો અર્થ ગર્ભધારણની ખાતરી આપતો નથી.
2021 મેન્યુઅલ પણ કઠોર અર્થઘટન સામે ચેતવણી આપે છે. વીર્ય વિશ્લેષણ એ બીમારી, પ્રયોગશાળામાં વિવિધતા અને ત્યાગનો સમયગાળો જેવા પરિબળોથી પ્રભાવિત સ્નેપશોટ છે, જે આદર્શ રીતે 2-7 દિવસ છે. સંખ્યાઓ સંદર્ભમાં વાંચવી જોઈએ, એકલતામાં નહીં.
ગતિશીલતા અને આકારશાસ્ત્ર: ટકાવારી કરતાં વધુ
ઝડપી પ્રગતિશીલ ગતિશીલતા ખાસ કરીને સંબંધિત છે. આ શુક્રાણુઓ સર્વાઇકલ લાળમાંથી પસાર થવા અને કુદરતી ગર્ભાધાન માટે ફેલોપિયન ટ્યુબ સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ છે. પર્યાપ્ત ગણતરી દર્શાવતો અહેવાલ, પરંતુ નબળી પ્રગતિશીલ ગતિશીલતા ઘણીવાર સાંદ્રતામાં સીમાંત ઘટાડા કરતાં વિલંબિત ગર્ભધારણને વધુ સમજાવે છે.
મોર્ફોલોજી ઘણીવાર સૌથી વધુ ગેરસમજ પરિમાણ છે. તે વ્યક્તિગત શુક્રાણુના આકાર અને રચનાનો ઉલ્લેખ કરે છે. કડક માપદંડો હેઠળ, શુક્રાણુને ‘સામાન્ય સ્વરૂપ‘ તરીકે વર્ગીકૃત કરવા માટે આ બધા ક્ષેત્રોમાં ખૂબ જ ચોક્કસ ધોરણોને પૂર્ણ કરવા જોઈએ. મૂલ્યાંકન ખૂબ કડક હોવાથી, WHO સંદર્ભ શ્રેણીમાં ફક્ત 4% સામાન્ય સ્વરૂપો આવવા જરૂરી છે. આ સૂચવે છે કે બાકીના શુક્રાણુઓ બિન-વ્યવહારુ અથવા આનુવંશિક રીતે અસામાન્ય છે. તે પ્રતિબિંબિત કરે છે કે પ્રયોગશાળાઓ માળખાકીય સામાન્યતાને કેટલી કડક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
જ્યારે ‘સામાન્ય‘ સંપૂર્ણ વાર્તા નથી
15-30% યુગલોને અસ્પષ્ટ વંધ્યત્વ સાથે લેબલ કરવામાં આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં, સામાન્ય દેખાતા વીર્ય વિશ્લેષણ સાથે પણ, શુક્રાણુ DNA ફ્રેગમેન્ટેશન જેવા વધુ પરીક્ષણો ઊંડી સમજ આપી શકે છે. અભ્યાસોએ ઉચ્ચ DNA ફ્રેગમેન્ટેશન સ્તરને ઘટાડેલા ગર્ભાવસ્થા દર અને કસુવાવડના જોખમ સાથે સંકળાયેલ દર્શાવ્યું છે.
વીર્ય વિશ્લેષણ એક પ્રારંભિક બિંદુ છે, ચુકાદો નથી. તેનું મૂલ્ય અલગ સંખ્યામાં નથી, પરંતુ વિચારશીલ અર્થઘટનમાં છે – ક્લિનિકલ ઇતિહાસ, સ્ત્રી પરિબળો અને, જ્યારે જરૂરી હોય ત્યારે, અદ્યતન પરીક્ષણ સાથે સંરેખિત. તે પછી જ રિપોર્ટ ખરેખર બોલવાનું શરૂ કરે છે.
